Đã có những tượng đài hoành tráng, những tiểu thuyết sử thi dựng lên hình tượng Mẹ. Nhưng mỗi lúc tưởng nhớ Mẹ, con chỉ ước ao lặng lẽ trở về chốn cũ, nơi những khóm tre ngàn năm nay vẫn xào xạc gió, những cánh lục bình tim tím rưng rưng và chiếc bóng gầy của Mẹ những chiều chạng vạng, lặn lội, nhặt nhạnh từng đọt rau, nắm tép nuôi con. Con đã đi qua hơn nữa đời người để thấm thía được rằng chỉ có một suối nguồn tình thương không bao giờ cạn dành riêng cho con mang tên Mẹ. Trang ca dao bỗng nhòe đi vì bao câu hỏi: Ca dao hay lời ru hời ngày xưa của Mẹ! Ca dao hay chính cuộc đời tảo tần, lận đận của Mẹ! Cái chấm nhỏ đơn độc một góc trời quê buổi tiễn con đi lừng lững lớn lên thành một khoảng trời đủ rộng, đủ cao, chở che suốt một đời con. Đã bao lần lời ru của Mẹ vọng về yêu thương, kể lể, dặn dò là bao lần chúng con “NGỒI BUỒN NHỚ MẸ TA XƯA” để thương nhớ, ngợi ca và xót xa về Mẹ!

 

 

Mẹ là món quà báu, là khu vườn ươm mát tuổi thơ con. Con còn Mẹ một ngày là thêm một ngày vẫn là đứa con hạnh phúc. Dù có lớn khôn, bao giờ con cũng liên tưởng đến Mẹ bằng chính sự ngọt ngào của những món quà buổi chợ về mà Mẹ từng dành riêng cho con.

“Mẹ già như chuối ba hương

Như xôi nếp một, như đường mía lau”

Dù tình thương của Mẹ thơm ngọt bền bỉ mãi trong lòng con nhưng cái ngày bất hạnh con không mong đợi vẫn đến, cái ngày con phải nhắc tới Mẹ bằng những từ “Mẹ Già”, “Mẹ Xưa” nghẹn ngào Hình ảnh Mẹ buổi xế chiều thường hiện về đậm nét. Với Mẹ, dường như con là đứa con nhỏ dại hôm nào, hay linh cảm về chuyến đi xa cận kề mà sự chăm sóc của Mẹ thêm chăm chút, vội vàng! Tình của Mẹ già thơm lên, ngọt thêm mà… xót xa thêm.

Ca dao và nói chung văn học dân gian sinh ra từ chiếc nôi nông thôn. Dấu ấn miền quê đậm đà trong ngôn ngữ: từ những từ ngữ gợi hình, tượng thanh, giàu biểu cảm gắn với sinh hoạt, phong cảnh nông thôn đến những lời ví von khi bóng bẩy, khi cụ thể đến tài tình.

“Mẹ già như mít chín cây

Gió đông tôi cũng sợ, gió tây tôi cũng buồn”

Gió lay, trái rụng đề là những hiện tượng thiên nhiên có quy luật, một thứ quy luật lạnh lùng nhắc nhở, giục giã thêm bổn phận làm con. Từ một suy nghĩ phảng phất phong vị mộc mạc trong chuyện hiếu thảo thời cổ:

“Đói lòng ăn hột chà là

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng”

đến một câu hỏi, một lời tự nhắc nhở đầy trân trọng:

“Đi đâu mà bỏ mẹ già

Gối nghiêng ai sửa, kỷ trà ai nâng”

Đứa con có mẹ già là đứa con khôn lớn, suy nghĩ đã chững chạc và lòng hiếu dễ được thể hiện bằng những cử chỉ tinh tế, văn hóa nhất: “sửa gối, nâng kỷ trà”.

Phong tục xã hội cũ ngặt nghèo với phụ nữ. Ngay cả quan hệ với cha mẹ ruột cũng rất hạn chế. Ta dễ hiểu được tâm trạng bồn chồn đến thiết tha, nỗi bất lực đến nghẹn ngào của họ:

“Ghe bầu trở lái về đông

Con gái theo chồng bỏ mẹ ai nuôi”

Lẫn trong lời ca xót thương Mẹ là tấm lòng sám hối. Chiếc ghe chở nặng cuộc đời bồng bềnh vô định, lại bắt đầu lúc tóc Mẹ đã bạc phơ cần có người chu đáo lo toan!

Nói đến nỗi lòng những đứa con xa xứ nhơ quê hương, không ai không nhớ bài ca dao phổ biến và hay vào bậc nhất trong kho tàng ca dao Việt Nam:

“Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều”

Nhưng cả trong bài ca dao này, ý cũng bắt nguồn từ nỗi niềm của người con gái ở nhà chồng còn nặng tình cùng quê mẹ. Khái niệm “quê mẹ” ở đây trước hết đối lại với “quê chồng”.

Khoảng cách về địa lý không xa xôi lắm đâu, khoảng không gian như vời vợi có phần đáng sợ ấy là khoảng không gian của phong tục, của kiếp làm dâu thời phong kiến. Từ điệp vận “chiều chiều” gợi tính liên tục, tâm trạng bồn chồn, vừa làm cho khoảng cách vời vợi đến bất lực. “Chiều chiều” là khoảng thời gian tạm ngơi công việc trong ngày của phụ nữ. Cùng với hình ảnh hiu hắt của chiều quê, khi tiếng chim ríu rít về tổ, nhà ai cất tiếng gọi con, nỗi nhớ thương quay quắt cố ghìm lại bỗng bùng lên không gì dập tắt nổi. Phương hướng là những khái niệm địa lý rành rẽ, đâu phải quê mẹ lúc nào cũng chếch về phía sau nhà chồng để phù hợp với ý ca dao! Người phụ nữ lén ra ngõ sau là chọn nơi kín đáo không ai dòm ngó để tiện kéo chéo áo lên lau nước mắt đó thôi! Từ nhiều thế kỷ trước, những nhà thơ xưa đã chỉ ra sự liên hệ giữa khói hoàng hôn và nỗi nhớ nhà, thứ khói buồn nẫu ruột biết đâu là cái cớ giúp cô gái của ca dao ấy tiếp tục chùi nước mắt!

Dường như không có chỗ cho sự cầu kỳ, thần bí hay lên gân khi đề cập tới mẹ. Những ý tưởng, từ ngữ nói về mẹ thuần về thật thà, chân thành. Sự ví von thương gợi những gì thơm mát, hiền dịu, mềm mại, thiết thực. Là chuối ba hương, là xôi nếp một cho con  ăn, là dòng sông , suối ngọt cho con tắm, là bóng mát chở che con, là vì sao long lanh, tinh khiết dẫn đường con lúc lạc lối về.

Chính giọng chân thành mộc mạc một đặc trưng của sáng tác dân gian nói chung lắm lúc quyết định hiệu quả nghệ thuật:

“Mẹ ơi đừng đánh con đau

Để con bắt ốc hái rau mẹ nhờ ”

Giản dị, thật thà quá lời em bé chân quê chắc không hề cố ý làm nghệ thuật. Chỉ là một cố gắng ngây thơ nhằm làm giảm roi phạt của mẹ. Em về muộn, trốn học hay để trâu ăn lúa nhà ai! Lòng ta rưng rưng mỗi lúc nhớ lại lời phân trần thơ ngây mà cảm thương, cảm thương cả những gì bài ca dao không trực tiếp nói ra. Cái làng quê đìu hiu và tình mẹ con nhà nghèo ấp ủ, đắp điếm cho nhau. Lời lẽ còn ngờ nghệch làm ta không khỏi mỉm cười mà gẫm ra khéo lắm: phân trần mà không oán trách, sợ mà vẫn yêu mẹ, lý sự đấy mà vẫn thơ ngây. Và tất cả chỉ trong mười bốn từ!

Cũng không lâu nữa đâu, em bé chân quê quen lam lũ sẽ sớm ra đời và lập tức nhận ra quy luật khắc nghiệt của cuộc mưu sinh:

“Cơm người khổ lắm mẹ ơi

Chẳng như cơm mẹ chỉ ngồi xuống ăn”

Lời trẻ thơ chân thành dễ mủi lòng người là một phần độc đáo trong những tâm tình ca dao về mẹ. Nhưng ca dao về mẹ chủ yếu vẫn  là nỗi lòng của những đứa con  đã trưởng thành. Chúng là những hồi tưởng nghiêm túc, sâu lắng về bậc sinh thành, dưỡng dục nên mình và thường khi vào lúc đã muộn màng, xa cách. Mẹ trong tâm tư họ đã là “mẹ xưa”, “mẹ già”. Chỉ trong tám câu ca dao đã có bốn từ “mẹ già” một “mẹ xưa” và những hình ảnh vọng về quê mẹ, bỏ mẹ theo chồng. Điều này giải thích âm hưởng tiếc thương ray rứt suốt những lời ca dao. Những đứa con từng long đong với gánh nặng gia đình, áo cơm hay sớm bị ràng buộc vào nghĩa vụ làm vợ, làm dâu. Cảm thương sâu sắc hơn ơn cha mẹ và nhạy cảm hơn lúc tưởng nhớ những ngày êm đềm đã mất.

Ta càng hiểu vì sao những đứa con do hoàn cảnh phức tạp mà lưu lạc xứ người lại luôn khát khao những kỷ niệm gắn bó với hình ảnh mẹ hiền. Họ nhắc có khi chỉ là câu nói yêu thương đơn giản của mẹ:

              Bát nước canh rau muống trong xanh

Ngỡ là nước mắt

Câu hỏi mẹ vẫn êm đềm dịu ngọt

“Cơm ăn được chứ con?”

Có thể tin rằng những hình ảnh ao bèo, lũy tre, những nụ tầm xuân biêng biếc và cánh bướm vàng rưng rưng đậu nhánh mù u vẫn thổn thức trong lòng anh chị. Cuộc sống tiện nghi hơn, hiện đại hơn dẫu có khi cũng cảnh ngộ “Cơm người khổ lắm mẹ ơi” không làm quên dù chỉ một bát canh rau đơn sơ chốn quê nghèo. Và chiều chiều từ cái “ngõ sau” trên xứ lạ có anh vọng về quê mẹ những lời sao quá thống thiết:

              “Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển

Nước ngược dòng sẽ đẩy xác tôi đi

Bên kia biển là quê hương tôi đó

Rặng tre xưa muôn tuổi vẫn xanh rì”

Hiếm có một nỗi niềm thương nhớ quê hương nào thiếu từ mẹ, không gắn với hình ảnh mẹ:

              “Ta sẽ sống tàn đời nơi xứ lạ

hay sẽ về lòng mẹ rộng chơi với

Hỡi Việt Nam yêu dấu của ta ơi”

Vâng, từ ngàn xưa mẹ đã trở thành một biểu tượng của quê hương, mảnh đất đã nhọc nhằn nuôi dưỡng nên chúng con. Và cũng trở thành một truyền thống. Những đứa con Việt Nam dẫu lênh đênh cuối trời vẫn luôn thầm lặng hướng về quê mẹ. Dù bao vất vả đau thương, Mẹ – Quê hương vẫn là cội nguồn, là tình yêu sống để dạ chết mang theo của mỗi một đứa con sinh ra trên mảnh đất chữ  S này

Chuyến đò êm đềm của ca dao đưa ta mừng mừng tủi tủi trở về với thứ  tiếng nói mộc mạc, trinh trắng ngày nào của dân tộc, giọng thiết tha lai láng mà đủ tình, đủ nghĩa, những lối ví von đặc sắc, những liên tưởng cụ thể, bất ngờ và đầy sinh động… hình như đã hao hụt dần trong tiếng nói của người kẻ chợ thời nay. Với chính tiếng nói và lối nói ấy, những nghệ sĩ dân gian vô danh đã gợi lên bao tâm tình, làm rõ bao quan hệ sáng đẹp trong tâm hồn Việt Nam truyền thống mà ca dao về mẹ là một thí dụ xuất sắc. Cái điệu tiếc thương ray rứt một đời những đứa con của ca dao đã vượt thời gian và rung động lòng bao đứa con cùng cảnh ngộ. Nhưng từ lâu rồi, vừa là vòng hoa dâng tặng mẹ hiền, ca dao về mẹ, mặt khác lại là bằng chứng không phai về tấm lòng những đứa con Việt Nam hiếu thảo, luôn thủy chung, son sắt cùng mẹ. Chúng thực sự là những hạt ngọc quý mà thời gian đã bảo trọng và trao gửi chúng ta. Và cái gì trải qua sự sàng lọc khắc nghiệt của thời gian sẽ trở nên bất hoại!

 Thầy Lê Thiên Quốc sưu tầm

(Kính tặng mẹ nhân ngày Quốc tế phụ nữ 08/03)

Thông báo

Bài viết

Dám ước mơ, dám thực hiện

17 Tháng 11 2014
Dám ước mơ, dám thực hiện

Ước mơ là bánh lái giúp con thuyền cặp bến thành công - Một học sinh lớp 11 của trường THPT Đa Phước đã ấp ủ và quyết tâm thực...

Thầy cô giáo - người chắp cánh cho những ước mơ

17 Tháng 11 2014

Sống ở đời ai cũng có cha, có mẹ, có bạn hữu, anh em và chẳng ai là kẻ không thầy bởi thế gian thường nói: “Không Thầy đố mày...

Ước mơ của tôi

18 Tháng 11 2014
Ước mơ của tôi

- Sau này lớn lên cháu muốn làm nghề gì ?- Dạ! Cháu không biết. Cháu chưa nghĩ tới điều này Đó chính là câu trả lời của tôi vào...

Người mẹ của học trò nghèo xã Đa Phước

18 Tháng 11 2014
Người mẹ của học trò nghèo xã Đa Phước

Từ Tân Kim - Cần Giuộc - Long An về làm dâu ở ấp 5 xã Đa Phước huyện Bình Chánh, chưa bao giờ cô Mai Thị Tuyết Nhung cảm...

Tiên học lễ, hậu học văn

18 Tháng 11 2014
Tiên học lễ, hậu học văn

CHỮ LỄ: Lễ là gì ? Là tập hợp những nguyên tắc, phương thức ứng xử giữa người và người trong một cộng đồng nhất định. Là văn minh, văn...

Nhà khoa học Nhật Bản đoạt giải Nobel Vật lý 2014

21 Tháng 11 2014

Giải thưởng Nobel Vật lý 2014 vừa công bố dành cho các nhà khoa học Isamu Akasaki, Hiroshi Amano và Shuji Nakamura với phát minh một nguồn ánh sáng thân...

10 bổ sung đáng giá trên Office 2013

28 Tháng 11 2014

Office 2013 có nhiều thay đổi từ trong ra ngoài. Giao diện mang dáng dấp Windows 8, hỗ trợ đám mây SkyDrive, kết nối SharePoint, đồng bộ dữ liệu… Phiên...

Windows 10 và những điều cần biết đầu tiên

28 Tháng 11 2014

TTO - Bỏ qua tên Windows 9, Microsoft tiến thẳng đến Windows 10, phiên bản kế tiếp Windows 8. Cái nhìn tổng quan về những cải tiến đáng chú ý.

Liên kết